Nắng nóng tháng 6 tại Bắc Ninh chưa bao giờ là chuyện đùa đối với những người làm nghề chăn nuôi. Đứng giữa trại heo của anh Đỗ Văn Hùng tại xã Đông Thọ, huyện Yên Phong vào đúng giữa trưa, hơi nóng hầm hập từ mái tôn phả xuống khiến ai nấy đều khó thở. Anh Hùng chỉ tay vào chuồng heo thịt hơn 100 con đang thở dốc, mắt lờ đờ, chia sẻ rằng chỉ cần sơ sẩy một nhịp trong việc làm mát, bao nhiêu công sức nuôi dưỡng có thể đổ sông đổ biển chỉ trong một buổi chiều.
Cú sốc nhiệt “đắt giá” và bài học xương máu
Anh Đỗ Văn Hùng, một người có thâm niên 15 năm trong nghề, vẫn chưa quên cái ngày hè năm 2023. Khi đó, đàn heo 300 con của anh đang giai đoạn xuất chuồng, thời tiết thay đổi đột ngột cộng với sự cố mất điện khiến hệ thống quạt thông gió dừng hoạt động trong 4 tiếng đồng hồ. Hậu quả là 12 con heo thịt loại 90kg lăn đùng ra chết, thiệt hại lúc đó lên tới gần 70 triệu đồng. Anh tâm sự: “Lúc đó nhìn đàn heo nằm rạp xuống, tôi chỉ biết ngồi bệt xuống nền xi măng. Bài học tôi rút ra là đừng bao giờ tin tưởng hoàn toàn vào điện lưới, phải luôn có máy phát dự phòng và hệ thống làm mát dự phòng thủ công”.
Theo chia sẻ của bác sĩ thú y trưởng trạm tại Bắc Ninh, người đã hỗ trợ anh Hùng xử lý ca bệnh năm đó, sốc nhiệt ở heo thường xảy ra khi nhiệt độ môi trường vượt quá 32 độ C trong thời gian dài. Heo là loài không có tuyến mồ hôi hoạt động hiệu quả như người, nên việc điều tiết thân nhiệt hoàn toàn phụ thuộc vào hô hấp và tiếp xúc bề mặt. Khi heo bị sốc nhiệt, quá trình trao đổi chất bị rối loạn, tạo cơ hội cho các mầm bệnh cơ hội tấn công. Đây cũng là thời điểm nhạy cảm, người chăn nuôi cần chú ý kiểm soát tốt các bệnh thường gặp ở heo để tránh tình trạng bệnh chồng bệnh.
Thiết kế chuồng trại đối phó với cái nóng miền Bắc
Khu vực xã Đông Thọ vốn là vùng chăn nuôi trọng điểm, nhưng đặc thù là các trại thường san sát nhau, độ thông thoáng không cao. Để đối phó với cái nóng khắc nghiệt, anh Hùng đã cải tạo lại toàn bộ chuồng trại. Thay vì chỉ dùng quạt điện thông thường, anh chuyển sang hệ thống quạt hút công suất lớn đặt đầu hồi kết hợp với tấm làm mát (cooling pad) ở đầu gió. Anh cho biết, nhiệt độ bên trong chuồng khi vận hành hệ thống này luôn thấp hơn bên ngoài từ 4-6 độ C.
Ngoài ra, anh còn áp dụng phương pháp tráng một lớp vôi trắng lên mái tôn để giảm khả năng hấp thụ nhiệt. Bác sĩ thú y bổ sung thêm rằng, việc trồng thêm cây xanh xung quanh trại nhưng phải giữ khoảng cách để đảm bảo gió lưu thông là cách làm bền vững nhất. Đối với những hộ chăn nuôi quy mô nhỏ, việc sử dụng vòi phun sương trực tiếp lên mái chuồng vào những giờ cao điểm (từ 11 giờ trưa đến 3 giờ chiều) cũng mang lại hiệu quả tức thời rất cao.
Chế độ dinh dưỡng và quản lý nước uống trong mùa hè
Một sai lầm phổ biến mà tôi thường thấy khi đi thực địa tại nhiều tỉnh thành là bà con thường cắt giảm khẩu phần ăn của heo vào mùa hè. Anh Hùng khẳng định: “Heo không ăn là vì nóng, nếu mình cứ cắt giảm, chúng sẽ bị suy giảm hệ miễn dịch. Thay vì cho ăn nhiều vào ban ngày, tôi chia nhỏ bữa và chuyển 70% lượng thức ăn sang khung giờ từ 4 giờ sáng đến 6 giờ sáng hoặc sau 8 giờ tối”.
Lượng nước uống là yếu tố then chốt. Heo cần lượng nước gấp 2-3 lần lượng thức ăn hấp thụ mỗi ngày. Trong những ngày nhiệt độ đỉnh điểm, anh Hùng bổ sung thêm các loại chất điện giải (electrolyte) và vitamin C vào bể nước tổng. Điều này không chỉ giúp heo hạ nhiệt mà còn tăng cường sức đề kháng trước nguy cơ bùng phát Bệnh tai xanh (PRRS) ở heo: Cách nhận biết và phòng trị, một căn bệnh rất dễ lây lan khi đàn vật nuôi bị stress nhiệt.
| Giai đoạn | Nhiệt độ lý tưởng | Khối lượng nước cần (lít/ngày) | Lưu ý quan trọng |
|---|---|---|---|
| Heo con theo mẹ | 28 – 30°C | 0.5 – 1.0 | Đảm bảo khô ráo, tránh gió lùa |
| Heo cai sữa | 24 – 26°C | 2.0 – 4.0 | Dễ stress, cần bổ sung vitamin C |
| Heo thịt (30-60kg) | 20 – 24°C | 5.0 – 8.0 | Thông thoáng là ưu tiên hàng đầu |
| Heo thịt (trên 60kg) | 18 – 22°C | 10.0 – 15.0 | Dễ sốc nhiệt nhất, cần làm mát cưỡng bức |
Quy trình xử lý heo sốc nhiệt khẩn cấp
Khi phát hiện heo có biểu hiện nằm rạp, thở gấp, chảy nước dãi, người chăn nuôi phải cực kỳ bình tĩnh. Bác sĩ thú y nhấn mạnh: “Không được dội nước lạnh đột ngột lên đầu hoặc toàn thân heo đang bị sốc nhiệt nặng, vì việc thay đổi nhiệt độ đột ngột có thể khiến heo bị sốc tim và chết ngay lập tức”.
Quy trình chuẩn cần thực hiện ngay tại trại:
- Di chuyển heo ra khu vực thoáng mát, có gió.
- Dùng khăn ướt lau mát vùng bụng, bẹn và nách của heo trước, sau đó mới dùng vòi phun tia nhỏ làm mát toàn thân dần dần.
- Sử dụng quạt công nghiệp thổi trực tiếp để quá trình bay hơi nước diễn ra, từ đó giảm nhiệt nhanh hơn.
- Nếu heo còn tỉnh, bơm nước có pha chất điện giải bằng ống nhựa vào khóe miệng.
- Cách ly khỏi đàn để tránh những con khác đè lên gây ngạt thở.
Kết nối các bệnh lý liên quan trong mùa nóng
Sức khỏe đàn heo mùa nóng không chỉ dừng lại ở vấn đề nhiệt độ. Việc chuồng trại ẩm thấp, vệ sinh kém kết hợp với nhiệt độ cao tạo điều kiện cho các bệnh nhiễm khuẩn phát triển. Nhiều hộ chăn nuôi tại Bắc Ninh sau khi kiểm soát tốt sốc nhiệt đã lơ là việc quản lý đường ruột, dẫn đến đàn heo suy yếu, còi cọc. Đặc biệt, người chăn nuôi cần chú trọng xử lý sớm các triệu chứng về tiêu hóa, xem chi tiết tại bài viết Bệnh phó thương hàn ở heo: Dấu hiệu nhận biết và phác đồ điều trị để có phương án can thiệp kịp thời trước khi bệnh chuyển biến nặng.
Kinh nghiệm quản lý mật độ nuôi trong mùa hè
Anh Hùng chia sẻ một bí quyết mà ít người để ý: giảm mật độ nuôi vào mùa nóng. Trước đây, anh thường nhốt 12 con trong ô 6m2, nhưng vào tháng 5-8 hàng năm, anh chủ động tách bớt, chỉ để 9-10 con. Dù diện tích trống nhiều hơn, nhưng anh khẳng định: “Tăng được tốc độ lớn của heo và giảm hẳn tỷ lệ chết. Tính ra, tiền bán heo nhanh hơn và heo đẹp hơn bù lại rất xứng đáng so với việc cố nhồi nhét”.
Bên cạnh đó, việc kiểm soát côn trùng, ruồi muỗi cũng cần được chú trọng. Muỗi là tác nhân truyền nhiễm nhiều bệnh nguy hiểm, đặc biệt là trong môi trường độ ẩm cao sau những cơn mưa rào. Phun sát trùng định kỳ 2 lần/tuần vào sáng sớm là “luật bất thành văn” tại trại anh Hùng.
Sốc nhiệt có thể gây tử vong ngay lập tức không?
Có, nếu nhiệt độ cơ thể heo vượt quá 42 độ C, các cơ quan nội tạng sẽ bị suy yếu nhanh chóng, dẫn đến tử vong chỉ trong vòng vài chục phút nếu không được hạ nhiệt kịp thời.
Tôi nên dùng máy phát điện hay tấm làm mát trước?
Máy phát điện là ưu tiên số 1 để duy trì hệ thống quạt thông gió. Tấm làm mát chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi có luồng gió mạnh từ quạt, nếu mất điện, hệ thống làm mát có thể gây bí hơi nếu không có quạt hỗ trợ.
Phòng bệnh sốc nhiệt không phải là việc làm nhất thời mà là cả một chiến lược quản lý chặt chẽ từ hạ tầng đến dinh dưỡng. Hy vọng kinh nghiệm thực tế từ các trại tại Bắc Ninh sẽ giúp bà con có thêm phương án chủ động để bảo vệ đàn vật nuôi trong những ngày hè nắng gắt sắp tới.
